Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı(USDA), Türkiye’nin biyogüvenlik, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO) ile ilgili politikasını eleştiren bir rapor yayınladı. “Biyoteknoloji ve Diğer Yeni Üretim Teknolojileri” başlıklı raporda, Türkiye’nin GDO konusundaki katı tutumu nedeniyle Amerika’nın yeterince soya satamadığı dile getirildi.
Raporun özet bölümünde Türkiye’nin Biyogüvenlik Yasası’nın aşırı kısıtlayıcı olduğu belirtilerek şu bilgilere yer veriliyor: “2010 yılında yürürlüğe giren Türkiye’nin aşırı kısıtlayıcı Biyogüvenlik Kanunu ve uygulama yönetmelikleri, Türk bilim insanlarını biyoteknoloji araştırmalarını agresif bir şekilde sürdürmekten caydırmış, teknolojinin ticarileştirilmesini yasaklamış ve ekonomiyi olumsuz etkilemiştir. Türkiye’nin teknolojiye karşı uzun süredir devam eden katı tutumunun başlıca nedenleri iç politika ve algılanan kamuoyu endişeleridir.
Biyogüvenlik Kanunu ithalatı sekteye uğratmış, piyasada kalıcı belirsizlik yaratmış ve hem Türk üreticileri hem de tüketicileri için maliyetleri gereksiz yere artırmıştır. 2025 yılında ABD soya fasulyesi ithalatı bir önceki yıla göre artmış olsa da, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın onay sürecinde olası bir gecikme ve yemlerde onaylanmamış genlerin eser miktarlarının yasaklanması nedeniyle önemli bir ticaret aksaması tehdidi devam etmektedir. Bağımsız bir ekonomik araştırmaya göre, Türkiye’nin “GDO düzenlemelerinin” ülkenin tarım-gıda sektörüne getirdiği ek maliyet yükü 2009-2020 yılları arasında 1,5-2 milyar dolar olmuştur.”
GDO’lu 36 gene izin var, 18 gen için onay bekleniyor
ABD Tarım Bakanlığı raporunda yasal mevzuatın uygulanması konusunda: “ 2010-2018 yılları arasında Biyogüvenlik Kurulu, yeni GDO genlerini inceleme ve onaylama konusunda yetkili merciydi. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Kurul feshedilmiş ve görev ve sorumlulukları Haziran 2026’ya kadar Tarım ve Orman Bakanlığı’na devredilmiştir. 20 Haziran 2026 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan 198 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Biyogüvenlik Kurulu, yeni GDO bitkileri, hayvanları, mikroorganizmaları ve ürünlerinin incelenmesi ve onaylanması konusunda yetkili merci olarak yeniden kurulmuştur. Kararnamede ayrıca Tarım ve Gıda Bakanlığı’na bağlı Tarım Araştırma ve Politikaları Genel Müdürlüğü (TAGEM) de Kurulun sekreterliği olarak yeniden atanmıştır.”bilgisine yer veriliyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın, ithalat için sadece 36 adet onaylanmış genetiği değiştirilmiş mısır ve soya fasulyesi çeşidi belirlendiği ve bunların yalnızca hayvan yeminde kullanılmasına izin verildiği hatırlatılarak: “ Şu anda 18 adet genetiği değiştirilmiş bitki çeşidi onay beklemektedir ve bunlardan bazılarının onayı 2015 yılından beri beklenmektedir. Genetiği değiştirilmiş bitkilerin (ve hayvanların) ticari üretimi kesinlikle yasaktır. Bitkisel ürünlere ek olarak, Bakanlık, farklı endüstriyel kullanımlar için genetiği değiştirilmiş Aspergillus oryzae’den elde edilen 13 enzimi, bir beta-laktoglobulini ve bir inaktive edilmiş mikrobiyal kütleyi onaylamıştır.”deniliyor.
GDO’lu ürünlerin üretimi yasak
Biyogüvenlik Yasası’nın 5(1)(c) maddesinin, genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların yetiştirilmesini ve üretimini yasakladığına dikkat çekilen raporda üretim ile ilgili şu bilgilere yer veriliyor: “Bu yasak, özel ve kamu sektörünün genetiği değiştirilmiş bitki ürünlerinin ticari gelişimini sürdürmesini engellemektedir. Bununla birlikte, yasa, yalnızca araştırma amaçlı olarak bitki biyoteknolojisinin düzenlenmiş bir şekilde incelenmesine ve geliştirilmesine izin vermektedir. Akademisyenlere göre, bu araştırma, katı gereklilikler ve sorumluluk endişeleri nedeniyle çok sınırlıdır.
Yasa ve uygulama yönetmeliklerine göre, tarımsal biyoteknoloji araştırmaları için başvuru veya izin gerekmemektedir, ancak araştırmacı, projenin tamamlanmasından itibaren üç ay içinde TAGEM’e proje sonucunu bildirmelidir. Araştırmacılar, araştırma, geliştirme, eğitim veya öğretim faaliyetleri amacıyla genetiği değiştirilmiş materyal ve türetilmiş ürünlerin ithalatı için TAGEM’e izin başvurusunda bulunmalıdır. TAGEM, izni 15 gün içinde onaylamalıdır. Tarım ve Orman Bakanlığı henüz saha denemeleri yapılmasına ilişkin kurallar belirlemediğinden, araştırma faaliyetleri laboratuvarda kalmak zorundadır. Bu kısıtlamalara rağmen, son birkaç yıldır Türkiye Bilim ve Teknolojik Araştırma Konseyi, biyoteknoloji araştırma projeleri için hibe miktarını artırmıştır. Üniversiteler de biyoteknoloji dersleri vermekte ve bu alanda sınırlı araştırmalar yapmaktadır.
Genetiği değiştirilmiş (GDO) bitkilerin Türkiye’de yetiştirilmesi yasaktır ve bu nedenle insan veya hayvan hastalıkları için antibiyotik veya ilaç üretiminde kullanılmamaktadır.
Biyogüvenlik Kanunu’nun 5(1)(c) maddesi, GDO bitki ve hayvanların yetiştirilmesini ve üretimini yasaklamaktadır. Bu nedenle, Türkiye’de GDO ürünlerinin ticari üretimi yoktur.”
GDO’lu 21 mısır ve 15 soya geni yem amaçlı ithal ediliyor
Türkiye’nin üçüncü ülkelerden kaynaklanan GDO tahıl aktarmaları dışında, GDO ürünlerini Amerika Birleşik Devletleri veya diğer ülkelere ihraç etmediği, GDO’lu ürünlerin transit sevkiyatının , Tarım ve Orman Bakanlığı’nın onayı, kontrolleri ve izlemesinden sonra mümkün olduğu belirtilen raporda ithalatla ilgili şu değerlendirme yapılıyor: “ Biyogüvenlik Kanunu’na göre Türkiye, yem, gıda ve endüstriyel ürünler için genleri ayrı ayrı onaylama yetkisine sahiptir. Eylül 2026 itibarıyla yem kullanımı için onaylanmış 21 mısır ve 15 soya fasulyesi geni bulunmaktadır. Gıda kullanımı için onaylanmış hiçbir gen bulunmamaktadır; bu nedenle gıdalarda bulunan herhangi bir gen yasaktır.
Yıllar boyunca, emtia tüccarları Türkiye’nin eş zamanlı olmayan onay süreci nedeniyle yemlerde kullanılmak üzere genetik olarak değiştirilmiş ürünlerin ithalatında sorunlarla karşılaşmıştır. Genetik olarak değiştirilmiş bitki kaynaklarından elde edilen ve DNA içermeyen ürünler, örneğin genetik olarak değiştirilmiş soya fasulyesinden yapılan soya yağı, Biyogüvenlik Kanunu kurallarına tabidir ve gen önce gıda kullanımı için onaylanmadıkça ithal edilemez. Rafine yağlar ve şeker, sakaroz, dekstrin, invert şeker şurubu, glikoz şurubu/tozu, maltodekstrin, fermente organik asitler ve fermente alkollü içecekler gibi yüksek oranda işlenmiş veya DNA içermeyen ürünlerin ithalatı için, üretici veya ihracatçı, “söz konusu ürünün genetiği değiştirilmemiş bir kaynaktan üretildiğini” belirten bir beyanname vermek zorundadır.
ABD şirketlerinin ürünleri engelleniyor iddiası
ABD Tarım Bakanlığı’nın “Biyoteknoloji ve Diğer Yeni Üretim Teknolojileri” başlıklı Türkiye raporunda, buğday ve pirinç gibi biyoteknoloji içermeyen ürünlerin ticaretinin de Biyogüvenlik Yasası’ndan olumsuz etkilendiği iddia edeilerek şöyle deniliyor: “Bu ürünlerin sevkiyatları, geçmişte genetiği değiştirilmiş mısır veya soya tozu gibi düşük seviyede genetiği değiştirilmiş içerik varlığı (LLP) nedeniyle reddedilmiştir. Bu retler ve değişen piyasa koşulları, ABD şirketlerinin bu ürünleri Türkiye’ye göndermesini büyük ölçüde engellemiştir.
Biyogüvenlik Yasası’nı ihlal ettiği tespit edilen bazı ithalatçı şirketler, “biyolojik terör” suçlamasıyla yargılanmış ve Türkiye’nin tarım sektörüne zarar vermekle suçlanmıştır. 2014 yılında, ithalatta genetik mutasyon (LLP) vakalarını azaltmak amacıyla, Tarım ve Gıda Bakanlığı, Biyogüvenlik Kanunu’nun uygulama yönetmeliğinde “kontaminasyon” terimini tanımlayacak şekilde değişiklik yaptı. Bazı kaynaklara göre, bu değişiklik hapis cezası gibi aşırı sert cezaların azaltılmasında bir miktar etki yaratmış gibi görünüyor. Bununla birlikte, ithal yem ürünleri kullanan yerli kümes hayvanı ve hayvancılık üreticileri, devam eden mahkeme davalarının ve GDO izlenebilirliği yükünün mali yükünden hala muzdariptir.
Yem hammaddesinin yarısı ithal ediliyor
Türkiye, karma yem üretiminde kullanılan bileşenlerin yaklaşık yarısını ithal etmektedir. Daha önce, Amerika Birleşik Devletleri Türk pazarına soya fasulyesi tedarikinde en büyük ülkeler arasındaydı, ancak ithalat, onaylanmış GDO genlerinin sınırlı sayısı ve Tarım Bakanlığının test önlemleri nedeniyle büyük ölçüde etkilendi. Yem ve gıda ürünlerinde GDO soya fasulyesi özelliklerinin bulaşıklık ile ilgili endişeler nedeniyle ticaret etkilenmiştir; bu durum potansiyel olarak sevkiyatların reddedilmesine yol açabilir.
Bulaşma tespitine ilişkin endişeler, ithalatçıların Amerika Birleşik Devletleri’nden soya fasulyesi satın almaktan kaçınmasına neden olmaktadır. Yem hammaddeleri için daha yüksek fiyatlara rağmen, Türk ithalatçılar bulaşıklık tespiti endişesi nedeniyle soya fasulyesi ve türev ürünleri için diğer uluslararası kaynaklara yöneldiler. Onayların gecikmesi durumunda ABD’den soya fasulyesi ve diğer GDO ürünlerinin ithalatının kesintiye uğrayabileceği endişesi hala mevcuttur.”
Gıdada GDO yasak
Raporda GDO tohumlarının ithalatı ayrıca Biyogüvenlik Kanunu ve tohum genelgesi ile de yasaklandığı belirtilerek : “Türkiye’de gıda kullanımı için onaylanmış hiçbir GDO ürünü bulunmadığından ve Türkiye GDO ürünleri üreticisi olmadığından, Türkiye’den temin edilen gıda yardımı ürünleri GDO olmayacaktır. GDO ürünlerinin gıda yardımı için transit geçişi, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın onayı, kontrolleri ve izlemesinden sonra mümkündür.” deniliyor.
Rapora göre ticari engeller
Amerika Tarım Bakanlığı raporunda GDO ile ilgili olarak Türkiye’de yaşanan ticari engeller şöyle sıralanıyor:
• Türkiye, Avrupa Birliği’ne göre önemli ölçüde daha az GDO geni onaylamıştır. Şu anda hükümet, onaylanan etkinliklerin toplam sayısını keyfi olarak 36 ile sınırlandırmıştır.
• Türkiye’nin onay süreci birçok ülkedeki onay sistemlerinden daha yavaştır.
• Türkiye, onaylanmamış genetiği değiştirilmiş genlerin tespitine sıfır tolerans göstermektedir. Onay bekleyen genler için yüzde 0,1’lik bir tolerans tanınmaktadır.
• İthal edilen malların örnekleme ve test sıklığı, ilgili kargonun GDO içerip içermediğine ilişkin yabancı yetkili makamın beyanına bağlıdır.
• Genetiği değiştirilmiş ürünleri düzenleyen ve beyan eden ülkeler sıkı testlere tabi tutulurken, GDO sevkiyatlarını beyan etmeyen ülkeler aynı kontrollere tabi değildir.
• Biyogüvenlik Kanunu, uyumsuzluğu büyük para cezaları ve beş ila on iki yıl hapis cezasıyla cezalandıran sorumluluk, yaptırım ve ceza hükümleri içermektedir.
GDO karşıtı kampanyalara dikkat çekiliyor
Özellikle Biyogüvenlik Yasası’nın yürürlüğe girmesinden sonraki ilk yıllarda, genetiği değiştirilmiş organizmalara karşı yürütülen kampanyalara dikkat çekilen raporda bu kampanyalar nedeniyle Türkiye’deki kamu ve özel kesimin, tarımsal biyoteknolojiden elde edilen ürünlerin tüketiminden kaynaklanabilecek olası tehlikeler hakkındaki yanlış bilgilerle domine edildiği iddia ediliyor.
Genetiği değiştirilen ürünlerin tüketiminin kanser, alerji ve hormonlar üzerinde olumsuz etkiler gibi sağlık sorunlarıyla bağlantılı olduğuna dair yanlış bir algı olduğu belirtilen raporda şu bilgilere yer veriliyor : “Türk hükümeti, kamuoyunda yanlış bilgileri nadiren yalanlamakta ve Türkiye’de kullanımına onay verilen genetiği değiştirilmiş ürünlerin bilimsel ve güvenlik inceleme sürecini açıklamamaktadır.
Biyoteknolojiye ilişkin korku, Türk kamuoyu, üreticiler, perakendeciler ve tüketiciler arasında hala devam etmektedir. Bu korku, esas olarak Ziraat Mühendisleri Odası, Greenpeace ve Friends of the Earth(Dünya Dostları)gibi yerel ve uluslararası biyoteknoloji karşıtı STK’lar tarafından yürütülen GDO karşıtı kampanyalar ve medyada yer alan olumsuz haberlerden kaynaklanmaktadır.
Türkiye, hayvan yemi için bitkisel protein konusunda ithalata bağımlıdır ve bu ithal yem bileşenlerinin bazıları GDO’ludur. GDO’lu yemle beslenen tavukların tüketiminin olumsuz sağlık sonuçları doğurduğu iddiaları gibi yanıltıcı sağlık haberleri medyada yer almaya devam etmektedir. Bununla birlikte, GDO’lu yemle beslenen hayvanlardan elde edilen hayvansal ürünlerin satışları bu tür medya yanlış bilgilendirmesinden etkilenmiyor gibi görünmektedir.”
Özetle, Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı(USDA) tarafından hazırlanan 27 sayfalık raporda Türkiye’nin GDO konusundaki uygulamaları eleştiriliyor. Raporun başında “Bu rapor USDA personeli tarafından yapılan emtia ve ticaret konularına ilişkin değerlendirmeleri içermektedir ve Resmi ABD Hükümeti politikalarının bir parçası olarak kabul edilemez” bilgisine yer veriliyor. Rapordan da anlaşılacağı üzere Türkiye’ye daha fazla GDO’lu soya ve diğer ürünler ihraç etmek isteyen ABD, istiyor ki, hiçbir engel olmaksızın genetiği değiştirilmiş ürünler Türkiye pazarına girsin. GDO’lu ürünlerin insan sağlığına hiçbir olumsuz etkisi yokmuş gibi sunuluyor. Türkiye’de GDO karşıtı eylemler eleştiriliyor. Doğal olarak Türkiye’deki üretici veya tüketiciyi değil, kendi üreticisini ve ihracatçısını düşünerek bu raporu yayınlıyor.
