Bugünlerde İspanya ve Türkiye’de zeytinyağındaki yüksek rekolte gündemde. Deyim yerindeyse iki ülke de yüksek rekolte sınavından geçiyor. Zeytinyağı üretiminde dünya birincisi olan İspanya ile ikinci sıradaki Türkiye’ye baktığımızda, iki ülke arasında üretimden dış ticarete, uygulanan politikalardan kayıt sistemine kadar çok büyük farklılıklar var.
İspanya, dünya zeytinyağı üretiminde ve ihracatında açık ara lider konumunda. İspanya’nın 2025-2026 sezonunda 1 milyon 305 bin ton olan zeytinyağı üretiminin, 2026-2027 sezonunda ilk tahmine göre yüzde 23 artışla 1 milyon 602 bin ton olması bekleniyor.
Türkiye’nin zeytinyağı üretimi ise, 2025-2026 sezonunda 310 bin ton olarak açıklandı. Bu yıl ise 588 bin ton olarak tahmin edildi. Geçen sezona göre artış yüzde 89,68 olacak. İhracatta ise tam bir çöküş dönemi yaşanıyor.
İspanya’da rekolteyi bakan açıklıyor, Türkiye’de sır gibi saklanıyor
İspanya’da zeytinyağı rekoltesini sezonun başlangıç günü olan 1 Ekim 2026’da Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanı Luis Planas açıkladı. Bakan Planas, zeytinyağı üretiminin en fazla olduğu Jaén’de üreticilerle buluştu ve rekolteyi açıkladı. Aynı gün bakanlığın internet sayfasında yayınlandı. İsteyen herkes rakamları buradan görebiliyor.
Türkiye’de zeytin ve zeytinyağı rekoltesi, Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi (UZZK) koordinasyonunda, Tarım ve Orman Bakanlığı işbirliği ile tespit ediliyor. Rekolte tespit çalışmaları tamamlandı. Hasat başladı. Rekolte sonucunu Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’nın açıklaması bir yana, resmi olarak hiç kimse tarafından açıklanmadı. Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi Başkanı Dr. Mustafa Tan’ın rekolteye ilişkin açıklaması bir İtalyan dergisinde yayınlanınca kendisini arayarak rekolteye ilişkin rakamları alıp yazı olarak yazdım. Rekoltenin ayrıntılarını içeren rapor ise henüz açıklanmadı.
Türkiye’de bu rekolte açıklaması hep sorun oluyor. Sanki devletin gizli bilgileri açıklanacakmış gibi bir sır gibi saklanıyor. Çünkü rekolte tespiti yapıldıktan sonra bakanlığa gönderiliyor, bakanlık son şeklini verdikten sonra bazen açıklıyor bazen açıklamıyor. Biz genellikle atlatma haber olarak rekolteyi açıklıyoruz.
Rekolte tespitinde iki ülke farklı yöntemler kullanıyor
İspanya’da zeytinyağı rekolte tahmininde kooperatifler önemli rol üstleniyor. Özellikle ağaç sayısı ve verim konusunda kooperatiflerin verileri kullanılıyor. Türkiye’den farklı olarak İspanya’da zeytincilik konusunda bağımsız ancak birbirini tamamlayıcı iki büyük kayıt sistemi var. Birincisi, Zeytinyağı Piyasa Bilgi Sistemi, diğeri de, Zeytinyağı ve Zeytinyağı Posası Yağının Toplu Hareketleri Kaydı.
Rekolte tespiti yapılırken sadece ağaç sayısı ve verim üzerinden değil, en önemlisi zeytinyağı fabrikaları üzerinden yani fabrikaya ne kadar zeytin girdi, ne kadar işlendi, elde edilen yağ, prina ve benzeri tüm çıktılar dikkate alınarak bilimsel rekolte tespiti yapılıyor. Sezon sonunda da rekoltenin doğruluğu test ediliyor.
Türkiye’de ise, rekolte tespit çalışmaları, Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesinde kurulan ve Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi’nin koordinasyonunda, üretim bölgelerindeki oda, borsa, kooperatif, ihracatçı birlikleri, sektörün tüm paydaşlarını kapsayan komisyonlar oluşturuluyor. Toplamda 41 ilde, zeytin üretim alanları dikkate alınarak tahmini ağaç sayısı, ağaç başına tahmini verim esas alınarak bilgiler toplanıyor ve masada yapılan görüşmelerle nihai rekolte belirleniyor.
Hazırlanan rekolte raporu Tarım ve Orman Bakanlığı’na sunuluyor. Rekoltenin açıklanmasında keyfi bir uygulama var. Bakanlık bazen kendisi açıklıyor. Bazen Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi’nin açıklamasına izin veriyor. Bazen de hiç açıklanmıyor veya çok geç açıklanıyor.
Türkiye’de de katılımcı bir rekolte tespiti yapılıyor. Ancak kayıt sisteminin yetersizliği, ağaç sayısının net olarak bilinmemesi ve en önemlisi fabrikaların, zeytin sıkım tesislerindeki verilerin pek hesaba katılmaması rekolte tespitinin doğruluğunu tartışmalı hale getiriyor. Daha da önemlisi rekolte tespitinden sonra ortaya çıkan verilere müdahale edildiği endişesi güvenirliliği ortadan kaldırıyor.
İhracat verileri düzenli olarak açıklanıyor
İspanya’da yapılan ihracat, ithalat verileri Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanlığı tarafından aylık ve sezonluk olarak düzenli raporlarla açıklanıyor. Bakanlığın internet sayfasında da yayınlanıyor. İsteyen herkes sayfayı ziyaret ederek bu bilgilere ulaşabiliyor.
Türkiye’de ize ihracat verilerini Ege Zeytin ve Zeytinyağı İhracatçıları Birliği aylık ve sezonluk olarak düzenli bir biçimde açıklıyor. İthalatla ilgili veriler ise açıklanmıyor. Türkiye, İspanya gibi çok fazla ithalat yapmıyor. Ancak, Suriye’den ihraç etmek şartıyla Dahilde İşleme Rejimi(DİR) kapsamında Türkiye’ye ithal edilen yağ miktarı konusunda veriler açıklanmadığı için hep spekülasyona neden oluyor. Kimine göre 50-60 bin ton zeytinyağı geliyor, kimine göre 5-10 bin ton. Bu yıl üretim bu kadar yüksekken Suriye’den yağ gelir mi? Bu konuda da bir açıklama yok.
İspanya’nın zeytinyağı ihracat geliri 5,1 milyar euro
İspanya, dünya zeytinyağı ihracatında lider konumunda. Üretilen zeytinyağının yüzde 68’i, 170’ten fazla ülkeye ihraç edilirken bu ihracatın yüzde 42’si Avrupa Birliği dışındaki ülkelere yapılıyor. Yağ üretiminin yüzde 32’si iç piyasada tüketiliyor.
Tarım, Balıkçılık ve Gıda Bakanlığı verilerine göre, 2024-2025 sezonunda kesinleşen rakamlarla 1 milyon 41 bin ton zeytinyağı ihracatı karşılığında 5 milyar 104 milyon euro gelir sağlandı. Aynı dönemde İspanya’nın ithalatı 206 bin 59 ton olarak gerçekleşti. İthalata ödenen döviz 857,8 milyon euro. İhracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 595.
Son dört sezonun ortalama ihracat miktarı 926 bin 465 ton. Gelir ise 4 sezonun ortalaması 4 milyar 306 milyon euro. Ton başına ortalama fiyat 4 bin 965 euro. 2023-2024 sezonunda kuraklığın etkisi ile ürün azalınca fiyat yükselmiş ve ton başına fiyat ortalama 8 bin 40 euroya ulaşmıştı. En düşük fiyat ise ton başına 2 bin 882 euro ile 2020-2021 sezonunda görüldü. Son 4 sezonda aylık ortalama ihracat hacmi 86 bin 798 ton. Aylık ortalama gelir 420,5 milyon euro.
En fazla ihracat İtalya’ya yapılıyor
İspanya’nın en fazla ihracat yaptığı ülke 332 bin 347 ton ile İtalya. İkinci sırada 138 bin 132 tonla Amerika Birleşik Devletleri, üçüncü sırada 109 bin 940 tonla Portekiz geliyor.
İspanya, 2024-2025 sezonunda miktar olarak zeytinyağı ihracatının yüzde 58’ini Avrupa Birliği ülkelerine, yüzde 42’sini üçüncü ülkelere yani Avrupa Birliği dışındaki ülkelere gerçekleştirdi. Değer açısından ise ihracatın yüzde 54’ü AB ülkelerine, yüzde 46’sı AB üyesi olmayan bölgelere yapılıyor. Üçüncü ülkelere yapılan ihracatın birim değeri, ortalama olarak AB ülkelerine yapılan ihracattan yüzde 28 daha yüksek. İhracatın yüzde 70’i sızma zeytinyağı olarak gerçekleştiriliyor.
İthalat Portekiz ve Tunus ağırlıklı
İthalatın yüzde 63’ü AB ülkelerinden geliyor. Portekiz yüzde 55’lik payıyla ithalatın ana kaynağı olmaya devam ederken, bu ülkeyi yüzde 26’lık payla Tunus takip ediyor. İtalya yüzde 6, Türkiye ve Arjantin yüzde 3 paya sahip. İspanya’nın Türkiye’den aldığı zeytinyağı 2024-2025 sezonunda 6 bin 831 ton.
2026-2027 sezonuna ilişkin verileri dünkü yazımda paylaşmıştım. Üretim 1 milyon 602 bin ton, ithalat 190 bin ton.İç pazara sunulacak olan zeytinyağı 510 bin ton ve ihracatın da 1 milyon 175 bin ton olması bekleniyor.
Türkiye, ihracatta çöküş döneminde
Türkiye’nin ihracatı son yıllarda, dökme ve varilli zeytinyağında uygulanan ihracat yasakları, fon ve kısıtlamalarla ciddi oranda düştü. Ege İhracatçı Birlikleri’nin bu hafta yayınladığı istatistiklere göre 2024-2025 sezonu ve 2025-2026 sezonu verileri değerlendirildiğinde ihracatta ciddi kan kaybı var. Deyim yerindeyse çöküş dönemini yaşıyor.
Türkiye’nin toplam zeytinyağı ihracatı 2024-2025 sezonunda 50 bin 710 ton iken, 2025-2026 sezonunda yüzde 56 düşüşle 22 bin 466 tona düştü. Değer olarak ise 2024-2025 sezonunda 251 milyon 982 bin dolar olan ihracat geliri, 2025-2026 sezonunda yüzde 53 düşüşle 117 milyon 755 dolara geriledi.
İhracatın büyük bölümü ABD’ye yapılıyor
Ülke bazında en fazla ihracat yapılan ülkeler arasında Amerika Birleşik Devletleri(ABD) ilk sırada yer alıyor. Türkiye, 2024-2025 sezonunda ABD’ye 20 bin 938 ton zeytinyağı ihraç ederek, 94 milyon 327 bin dolar döviz girdisi sağladı. 2025-2026 sezonunda ihracat miktarı yüzde 62 azalarak 7 bin 965 tona geriledi, gelir ise yüzde 63 düşüşle 34 milyon 669 bin dolara geriledi. Türkiye’nin ABD’den sonra en fazla ihracat yaptığı ülkeler sırasıyla, Japonya, Kanada, İspanya, Suudi Arabistan ve Avustralya.
Türkiye’nin yağını ucuza alıp pahalıya mı satıyorlar?
Ege İhracatçı Birlikleri’nin yayınladığı son verilere göre, İtalya’nın 2025-2026 sezonunda Türkiye’den aldığı zeytinyağı miktarı sadece 413 ton, İspanya’nın aldığı yağ miktarı 741 ton ve Yunanistan’ın aldığı yağ miktarı ise kayıtlarda sıfır görünüyor. Dolayısıyla “İtalyanlar, Yunanlılar bizim yağımızı ucuza alıp paketleyip kendi yağıymış gibi pahalıya satıyorlar” söylemi artık gerçeği yansıtmıyor. Türkiye, 2025-2026 sezonunda ihraç ettiği zeytinyağının yüzde 67’sini dökme, yüzde 43’ünü ambalajlı olarak ihraç etti.
İki ülke ABD pazarında rakip
İspanya ve Türkiye’nin rekabet içinde olduğu söylenebilecek pazar Amerika Birleşik Devletleri. Türkiye’nin en çok ihracat yaptığı ve İspanya’nın da en çok ihracat yaptığı ikinci pazar konumundaki ABD’de bir rekabetten söz edilebilir. 2024-2025 sezonu verilerine göre, İspanya ABD’ye 138 bin ton, Türkiye ise yaklaşık 21 bin ton zeytinyağı ihraç ediyor. İspanya Amerika’ya zeytinyağı ihraç ederken yüzde 10 gümrük vergisi öderken, Türkiye yüzde 12,5 vergi ödüyor. İspanya, Tunus zeytinyağını ihraç ederken gümrük vergisi ödemiyor.
Avrupa Birliği üyesi olduğu için İspanya Avrupa Birliği pazarında çok büyük üstünlüğe sahip. Türkiye bu pazara zeytinyağı ihraç ettiğinde ton başına 1245 euro gümrük vergisi ödemek zorunda kalıyor.
İspanya’da kişi başına zeytinyağı tüketimi Türkiye’nin 6 katı
Tüketim açıcından bakıldığında, Türkiye’de kişi başına zeytinyağı tüketimi 2 kilo, İspanya’da 11-12 kilo civarında. Türkiye’nin neredeyse 6 katı. Türkiye’nin tüketimi artırmak için çok çaba göstermesi gerekiyor.
İspanya’nın arzı kısıtlama kararı Türkiye’de de uygulanabilir mi?
İspanya, rekor üretim nedeniyle yeni bir uygulama başlatarak zeytinyağı üretiminin yüzde 12’sine denk gelen 188 bin ton yağı fabrikalarda tutarak arzı kısıtlama kararı aldı. Bu kararla üreticideki yağ fiyatlarının düşmesini engellemeye, dolayısıyla üreticiyi korumaya çalışıyor.
Türkiye’de böyle bir karar alınabilir mi veya alınsa bile uygulanabilir mi?
Türkiye’de kaç fabrikada ne kadar yağ üretildiği net olarak bilinmiyor. Üretici zeytinini getirip sıktırıyor karşılığında yağ alıp gidiyor. Kayıt sistemi yeterli değil. Dolayısıyla İspanya’nın yaptığı gibi yağın bir bölümünü fabrikalarda tutarak arzda kısıtlama yapması mümkün görülmüyor.
Sadece şu yapılabilir. Geçmişte olduğu gibi birlikler üzerinden devlet eliyle piyasadan zeytinyağı alımı yapılabilir. Tariş Zeytin ve Zeytinyağı Birliği’ne finansman desteği sağlanarak devlet adına piyasadan yağ alınabilir. Devlet adına alınan yağ daha sonra değerlendirilebilir. Ama şu anda bunu yapacak bir anlayış görünmüyor.
Özetlersek, zeytinyağında yüksek rekolte nedeniyle fiyatlar düşerken İspanya bir adım attı ve üreticiyi korumak için üretimin yüzde 12’sine denk gelen 188 bin ton zeytinyağının piyasaya girişini engelleyecek bir karar aldı. Tüketicilerin buna tepkisi var. İspanya’nın kendi yağını engellemesi yerine Tunus ve Fas’tan ithalatın durdurulmasını istiyor.
Türkiye’de de rekor bir üretim var ama, üretici kimsenin umurunda değil. Ankara’da yapılan temaslardan anlaşıldığı kadarıyla muhtemelen zeytinyağı ihracatçılarına bir miktar destek verilecek. O destek üretici fiyatlarının düşmesini engeller mi?
İspanya’dan alınacak en önemli ders, üreticinin gerçekten örgütlenmesi. İspanya’nın çiftçisi örgütlü olduğu için, örgütler hükümete baskı yaparak üreticiyi korumaya yönelik kararlar almaya zorluyor. Çok güçlü kooperatifleri, üretici örgütleri ve sendikaları var. Türkiye’de ne yazık ki çiftçi örgütüne, örgüt çiftçiye sahip çıkmıyor. hemen kısa sürede olacak iş değil ama geleceği kurtarmak için işe buradan başlamak gerekiyor.
